در هر مخاطره ای، تفاوت میان «مدیریت موفق» و «آشفتگی سازمانی» در چند دقیقه نخست رقم می‌خورد. تجربه بلایای بزرگ نشان داده است که نبود ساختار فرماندهی، ابهام در مسئولیت‌ها و ضعف ارتباطات، حتی در مراکز مجهز نیز می‌تواند منجر به افزایش تلفات شود.

نظام سلامت به دلیل ماهیت حیاتی خدمات خود، بیش از هر بخش دیگری نیازمند برنامه‌ای از پیش طراحی‌شده برای پاسخ اضطراری است. برنامه آمادگی و پاسخ نظام سلامت در بلایا و فوریت‌ها (EOP) دقیقاً برای پاسخ به همین نیاز شکل گرفته است. مطابق توصیه‌های راهبردی، هر مرکز سلامت باید دارای یک برنامه پاسخ عملیاتی پویا باشد که به‌طور منظم تمرین و بازنگری شود.

EOP فقط یک سند نیست؛ بلکه یک «سیستم زنده مدیریت مخاطره» است.

EOP بر پایه سه اصل بنیادین طراحی شده است:

• بلایا محل بداهه‌پردازی نیست (تصمیم‌گیری در شرایط استرس بالا بدون چارچوب از پیش تعیین‌شده، منجر به خطاهای مرگبار می‌شود.)
• هر دقیقه تأخیر، جان انسان‌ها را تهدید می‌کند (وجود مسیرهای مشخص فرماندهی و اقدام، زمان واکنش را به حداقل می‌رساند.)
• پاسخ مؤثر نیازمند هماهنگی است، نه قهرمان‌سازی (مدیریت بلایا یک تلاش تیمی سازمان‌یافته است، نه عملکرد فردی.)

EOP سندی جامع است که مشخص می‌کند:

• چه ساختار فرماندهی فعال می‌شود
• چه کسانی مسئول تصمیم‌گیری هستند
• چگونه منابع بسیج می‌شوند
• بیماران چگونه مدیریت می‌شوند
• ارتباطات چگونه برقرار می‌گردد
• چه زمانی به وضعیت عادی بازمی‌گردیم

به بیان ساده، EOP نقشه راه مرکز سلامت در شرایط اضطراری است.

• حفظ جان بیماران و کارکنان
• تضمین تداوم خدمات حیاتی
• مدیریت مؤثر مصدومان انبوه
• استفاده بهینه از منابع محدود
• کاهش آشفتگی سازمانی
• تسریع بازگشت به شرایط عادی

EOP بخش «پاسخ» چرخه مدیریت خطر بلایا را پوشش می‌دهد و بر پایه داده‌های زیر طراحی می‌شود:

• DART (وضعیت جامعه)
• SARA ( ارزیابی ایمنی مراکز)
• SNS (ارتقاأ ایمنی مراکز)

بدون این پشتوانه‌ها، EOP صرفاً یک متن کاغذی خواهد بود.

EOP از هفت مؤلفه کلیدی تشکیل شده است:

۱. ساختار فرماندهی بحران

در لحظه اعلام بحران، ساختار عادی مدیریتی جای خود را به ساختار فرماندهی اضطراری می‌دهد و ویژگی‌های این ساختار عبارتست از:

• فرمانده واحد بحران
• جانشین فرمانده
• مسئول عملیات
• مسئول لجستیک
• مسئول برنامه‌ریزی
• مسئول ارتباطات

هر نقش از پیش تعریف شده و افراد جایگزین نیز مشخص می‌شوند که هدف آن حذف سردرگمی مدیریتی می‌باشد.

۲. فعال‌سازی سطوح پاسخ

EOP دارای سطوح مختلف فعال‌سازی است:

• سطح E1: حادثه محدود (مدیریت درون‌مرکزی / شهرستانی)
• سطح E2: حادثه متوسط (نیاز به پشتیبانی شبکه / استانی)
• سطح E3: بحران گسترده (فعال‌سازی پاسخ منطقه‌ای / ملی / بین المللی)

این طبقه‌بندی مانع استفاده بیش‌ازحد منابع در حوادث کوچک می‌شود.

۳. مدیریت مصدومان انبوه (Mass Casualty Management)

یکی از مهم‌ترین بخش‌های EOP، ساماندهی ورود ناگهانی حجم بالای مصدومان است که شامل اقدامات زیر می باشد:

• تریاژ سریع (اولویت‌بندی بیماران بر اساس شدت آسیب)
• تفکیک فضاها (ایجاد مسیرهای جداگانه برای بیماران سبک، متوسط و شدید)
• افزایش ظرفیت موقت (استفاده از فضاهای جایگزین مانند سالن‌ها)
• ثبت و رهگیری بیماران (جلوگیری از گم‌شدن اطلاعات بیماران)

۴. مدیریت منابع و لجستیک

در بحران، منابع محدود هستند و EOP مشخص می‌کند:

• داروها چگونه توزیع شوند
• تجهیزات از کجا تأمین گردد
• نیروی انسانی چگونه شیفت‌بندی شود
• غذا و آب کارکنان چگونه فراهم شود
• این بخش مانع فروپاشی عملیاتی مراکز می‌شود.

۵. ارتباطات

ارتباطات ضعیف یکی از علل اصلی شکست پاسخ اضطراری است.

• مسیرهای ارتباط داخلی
• ارتباط با سطوح بالاتر
• اطلاع‌رسانی عمومی
• پاسخ به رسانه‌ها

هدف: جلوگیری از شایعه، وحشت عمومی و تصمیمات ناهماهنگ.

۶. تخلیه اضطراری و انتقال بیماران

در صورت غیرقابل استفاده شدن مرکز این فرآیند تمرین‌شده و مستند است.:

• مسیرهای تخلیه فعال می‌شود
• بیماران اولویت‌بندی می‌شوند
• مراکز مقصد از پیش تعیین شده‌اند

۷. بازتوانی و بازگشت به وضعیت عادی

EOP فقط برای لحظه بلایا نیست و پس از کنترل و ضعیت:

• ارزیابی خسارات انجام می‌شود
• خدمات به حالت عادی بازمی‌گردد
• حمایت روانی کارکنان اجرا می‌شود
• درس‌آموخته‌ها ثبت می‌گردد

طراحی EOP طی مراحل زیر انجام می‌شود:

• گام اول: تحلیل مخاطرات (استفاده از داده‌های SARA و ارزیابی محیطی.)
• گام دوم: شناسایی ظرفیت‌ها (بررسی نیروی انسانی، تجهیزات و فضاها.)
• گام سوم: تعریف سناریوها (مانند: زلزله، سیل، آتش‌سوزی، حادثه شیمیایی، مصدومان انبوه ترافیکی
• گام چهارم: تدوین وظایف (برای هر سناریو، مسئولیت‌ها مشخص می‌شود.)
• گام پنجم: آموزش و مانور (بدون تمرین، EOP کارایی ندارد.)
• گام ششم: بازنگری مستمر (پس از هر مانور یا حادثه واقعی.)

مانورها باعث می‌شوند:

• ضعف‌ها آشکار شوند
• کارکنان با نقش خود آشنا شوند
• زمان واکنش کاهش یابد
• هماهنگی تقویت شود

EOP بدون مانور، یک سند خاموش است.

پیاده‌سازی مؤثر EOP منجر به موارد زیر می‌شود:

• کاهش مرگ‌ومیر
• افزایش سرعت پاسخ
• استفاده بهینه منابع
• کاهش استرس کارکنان
• افزایش اعتماد عمومی

EOP نقطه تلاقی تمام برنامه‌هاست:

• خروجی SARA → تعیین نقاط بحرانی
• اقدامات SNS → فراهم‌سازی زیرساخت ایمن
• آموزش DART → کاهش فشار بر مراکز

همه در EOP تجلی عملی پیدا می‌کنند.

• مقاومت کارکنان در برابر تغییر
• کمبود تمرین عملی
• فرسودگی نیروی انسانی
• محدودیت منابع

که نیازمند حمایت مدیریتی پایدار است.

EOP ستون فقرات پاسخ اضطراری نظام سلامت است. این برنامه مراکز بهداشتی را از واکنش‌های پراکنده و احساسی به سمت پاسخ سازمان‌یافته، سریع و علمی هدایت می‌کند و تضمین می‌کند که حتی در سخت‌ترین شرایط، مأموریت اصلی نظام سلامت یعنی «حفظ جان انسان‌ها» ادامه یابد.

دانلود فایل (کلیک کنید) EOP

دانلود فایل (کلیک کنید) NRF