مراکز بهداشتی و درمانی در زمان وقوع بلایا نقش «شریان حیاتی جامعه» را ایفا می‌کنند. در حالی که اغلب زیرساخت‌های شهری ممکن است دچار اختلال شوند، انتظار عمومی از نظام سلامت آن است که بدون وقفه به ارائه خدمات ادامه دهد. تجربه زلزله‌ها، سیل‌ها، طوفان‌ها و بحران‌های صنعتی در سراسر جهان نشان داده است که آسیب‌پذیری مراکز سلامت می‌تواند پیامدهایی به‌مراتب گسترده‌تر از تخریب فیزیکی ساختمان‌ها داشته باشد؛ چرا که از کار افتادن حتی یک مرکز بهداشتی، مستقیماً جان صدها یا هزاران نفر را تهدید می‌کند.

بر همین اساس، رویکردهای نوین مدیریت بحران که مورد تأکید اسناد بالادستی ازجمله سند سندای نیز قرار گرفته‌اند، بر این اصل استوارند که:

«مراکز سلامت باید آخرین سازه‌هایی باشند که در مخاطرات از کار می‌افتند.»

برنامه ((SARA)Safety And Risk Assessment) پاسخی ساختارمند به این ضرورت است؛ برنامه‌ای که با رویکردی سیستماتیک، میزان ایمنی و خطرپذیری واحدهای بهداشتی را ارزیابی کرده و مسیر کاهش ریسک را به‌صورت عملیاتی مشخص می‌کند.

SARA صرفاً یک چک‌لیست بازدید ساختمانی نیست، بلکه یک فرآیند جامع تحلیل خطر است که سه هدف بنیادین را دنبال می‌کند:

• شناسایی علمی آسیب‌پذیری‌ها
• اولویت‌بندی مداخلات اصلاحی
• افزایش آمادگی عملیاتی مراکز سلامت

این برنامه بر این باور استوار است که مدیریت بحران مؤثر، پیش از وقوع بحران آغاز می‌شود و سرمایه‌گذاری در آمادگی، به‌مراتب کم‌هزینه‌تر از جبران خسارات پس از حادثه است.

SARA بخش «ارزیابی و آمادگی سازمانی» چرخه مدیریت بحران را پوشش می‌دهد و مکمل برنامه‌هایی نظیر موارد زیر محسوب می‌شود:

• DART (آمادگی خانوار)
• SNS (کاهش آسیب‌پذیری فیزیکی)
• EOP (پاسخ عملیاتی)

به بیان دیگر، اگر DART بر توانمندسازی مردم تمرکز دارد، SARA زیرساخت پاسخ نظام سلامت را تقویت می‌کند.

اهداف این برنامه در سه سطح تعریف می‌شوند:

سطح اول: ایمنی فیزیکی

• کاهش احتمال تخریب مراکز
• پیشگیری از سقوط تجهیزات
• ایمن‌سازی تأسیسات حیاتی

سطح دوم: تداوم خدمت‌رسانی

• حفظ عملکرد مراکز در بحران
• تضمین دسترسی به خدمات پایه سلامت
• جلوگیری از قطع زنجیره مراقبت

سطح سوم: ارتقاء آمادگی نیروی انسانی

• افزایش آگاهی کارکنان
• بهبود واکنش سازمانیتقویت هماهنگی درون‌سازمانی

SARA بر پایه مدل «چهار بعد ایمنی» طراحی شده است:

• ایمنی سازه‌ای
• ایمنی غیرسازه‌ای
• ایمنی عملکردی
• تحلیل مخاطرات محیطی

هر یک از این ابعاد به‌صورت مستقل ارزیابی شده و سپس در قالب یک پروفایل جامع خطر تلفیق می‌شوند.

بعد اول: ایمنی سازه‌ای

ایمنی سازه‌ای به مقاومت فیزیکی ساختمان در برابر نیروهای مخرب اشاره دارد.

محورهای ارزیابی سازه‌ای:

• وضعیت اسکلت ساختمان (نوع سازه (فلزی، بتنی، بنایی)، عمر ساختمان، وجود ترک‌های سازه‌ای، آثار نشست یا تغییر شکل)
• مقاومت در برابر زلزله (انطباق با آیین‌نامه‌های ساخت، وجود تقویت لرزه‌ای، وضعیت ستون‌ها و تیرها)
• کیفیت پی و فونداسیون
• شرایط سقف و دیوارها

هدف این بخش، تشخیص احتمال فروریزش یا آسیب شدید در سناریوهای محتمل بحران است.

بعد دوم: ایمنی غیرسازه‌ای

بر اساس تجربیات جهانی، بخش عمده آسیب‌ها در مراکز درمانی نه به دلیل تخریب ساختمان، بلکه ناشی از سقوط تجهیزات و خرابی تأسیسات رخ می‌دهد.

اجزای اصلی ارزیابی غیرسازه‌ای:

• تجهیزات پزشکی (مهار تخت‌ها و دستگاه‌ها، تثبیت مانیتورها و تجهیزات سنگین، ایمنی قفسه‌های دارویی)
• تأسیسات حیاتی (سیستم برق اضطراری، شبکه آب و فاضلاب، خطوط گاز، تهویه)
• فضاهای داخلی (راهروها، خروج‌های اضطراری، پله‌ها، علائم راهنما)
• انبارها (نحوه نگهداری دارو، مواد شیمیایی، تجهیزات مصرفی

هدف، جلوگیری از ایجاد «تلفات ثانویه» در زمان بحران است.

بعد سوم: ایمنی عملکردی

حتی سالم‌ترین ساختمان بدون نیروی انسانی آماده، کارآمد نخواهد بود.

این بعد به توان عملیاتی مرکز می‌پردازد.

شاخص‌های عملکردی شامل:

• وجود برنامه اضطراری داخلی
• آموزش کارکنان
• تعیین مسئولیت‌ها
• سیستم ارتباطات
• دسترسی به تجهیزات مورد استفاده در بلایا
• مسیر ارجاع بیماران و تخلیه واحدهای بهداشتی

در این بخش بررسی می‌شود که آیا مرکز می‌تواند در شرایط فشار، همچنان خدمات پایه را ارائه دهد یا خیر.

بعد چهارم: تحلیل مخاطرات محیطی

هیچ مرکزی در خلأ فعالیت نمی‌کند. محیط پیرامونی نقش تعیین‌کننده‌ای در سطح خطر دارد.

موارد بررسی‌شده:

• مجاورت با رودخانه یا مسیل
• نزدیکی به صنایع خطرناک
• قرارگیری در معابر پرترافیک
• وجود خطوط فشار قوی
• تراکم جمعیت اطراف مرکز

این تحلیل مشخص می‌کند که چه تهدیداتی خارج از ساختمان می‌توانند عملکرد مرکز را مختل کنند.

اجرای SARA طی شش گام انجام می‌شود:

• گام اول: تشکیل تیم ارزیابی
• گام دوم: جمع‌آوری داده‌ها (از طریق: بازدید میدانی، مصاحبه با کارکنان، بررسی اسناد و تکمیل چک‌لیست‌ها)
• گام سوم: امتیازدهی شاخص‌ها (هر مؤلفه بر اساس میزان خطر، نمره دریافت می‌کند.)
• گام چهارم: تحلیل نتایج (خروجی این مرحله «پروفایل خطر مرکز» است که نقاط بحرانی را مشخص می‌کند.)
• گام پنجم: اولویت‌بندی مداخلات (اقدامات اصلاحی بر اساس: شدت خطر، احتمال وقوع، هزینه مداخله و امکان اجرا رتبه‌بندی می‌شوند.)
• گام ششم: تدوین برنامه اقدام (برای هر مرکز، یک برنامه عملیاتی کاهش ریسک تهیه می‌شود.)

• کاهش احتمال تعطیلی مراکز
• افزایش ایمنی کارکنان و بیماران
• بهبود تصمیم‌گیری مدیریتی
• تخصیص هدفمند منابع
• افزایش آمادگی منطقه‌ای

SARA داده‌های پایه‌ای حیاتی برای:

• برنامه SNS (مقاوم‌سازی)
• طراحی EOP
• مانورهای عملیاتی

SARA یک ابزار ارزیابی ساده نیست؛ بلکه ستون فقرات آمادگی سازمانی نظام سلامت محسوب می‌شود. این برنامه با شناسایی دقیق آسیب‌پذیری‌ها، مسیر کاهش خطر را شفاف کرده و مراکز بهداشتی را از حالت واکنشی به وضعیت پیش‌دستانه منتقل می‌کند. در نهایت، SARA تضمین می‌کند که مراکز سلامت در سخت‌ترین شرایط نیز بتوانند مأموریت اصلی خود یعنی «حفظ جان انسان‌ها» را انجام دهند.

دانلود فایل (کلیک کنید)