ارزیابی ایمنی مراکز بهداشتی بدون اجرای اقدامات اصلاحی، عملاً فاقد اثر واقعی در کاهش خطر بلایا است. تجربه بلایای بزرگ در کشورهای مختلف نشان داده است که صرف شناسایی آسیب‌پذیری‌ها، بدون برنامه اجرایی برای رفع آن‌ها، نمی‌تواند از فروپاشی خدمات سلامت جلوگیری کند.

بر همین اساس، پس از اجرای برنامه SARA و شناسایی نقاط ضعف سازه‌ای، غیرسازه‌ای و عملکردی مراکز سلامت، نیاز به یک برنامه عملیاتی جامع احساس می‌شود که بتواند این آسیب‌پذیری‌ها را به‌صورت هدفمند کاهش دهد. برنامه کاهش آسیب‌پذیری سازه‌ای و غیرسازه‌ای ((SNS) Structural and Nonstructural Safety) دقیقاً با همین هدف طراحی شده است.

این برنامه، بازوی اجرایی مدیریت خطر بلایا در حوزه زیرساخت‌های سلامت محسوب می‌شود و با رویکردی پیشگیرانه، تلاش می‌کند مراکز بهداشتی را از وضعیت «در معرض خطر» به وضعیت «تاب‌آور در برابر بلایا» منتقل کند. مطابق توصیه‌های اسناد بالادستی نظیر سندای، سرمایه‌گذاری در ایمن‌سازی فیزیکی مراکز سلامت، یکی از مقرون‌به‌صرفه‌ترین مداخلات در حوزه مدیریت بلایا محسوب می‌شود.

SNS حلقه اتصال بین «شناخت خطر» و «پاسخ مؤثر» است.

اگر:

• DART بر آمادگی خانوار تمرکز دارد
• SARA آسیب‌پذیری مراکز را شناسایی می‌کند
• EOP پاسخ سازمانی را سامان می‌دهد
• SNS مسئول کاهش واقعی خطرات فیزیکی است.

به بیان ساده:

SARA می‌گوید مشکل کجاست SNS آن مشکل را برطرف می‌کند.

این برنامه بر سه اصل بنیادین استوار است:

• مراکز سلامت نباید خود به قربانی بلایاتبدیل شوند. (اگر یک مرکز درمانی در زلزله یا سیل از کار بیفتد، نه‌تنها قادر به خدمت‌رسانی نخواهد بود، بلکه به یک نقطه بحران‌زا تبدیل می‌شود.)
• بخش عمده خسارات قابل پیشگیری است. (بررسی‌های میدانی نشان می‌دهد که درصد زیادی از آسیب‌ها ناشی از مواردی ساده مانند:سقوط تجهیزات، نشتی و تخریب خطوط گاز، قطع و برق مسدود شدن مسیرهای خروج است که با مداخلات کم‌هزینه قابل کنترل‌اند.)
• ایمنی غیرسازه‌ای به اندازه سازه اهمیت دارد. (حتی ساختمان‌های مقاوم، در صورت سقوط تجهیزات یا خرابی تأسیسات، عملاً کارایی خود را از دست می‌دهند.)

برنامه SNS با اهداف زیر اجرا می‌شود:

• کاهش احتمال تخریب مراکز سلامت
• جلوگیری از تلفات ثانویه
• تضمین تداوم ارائه خدمات حیاتی
• افزایش ایمنی کارکنان و بیماران
• کاهش هزینه‌های بازسازی پس از بحران
• ارتقاء تاب‌آوری زیرساخت‌های سلامت

آسیب‌پذیری سازه‌ای

به ضعف‌های مرتبط با اسکلت اصلی ساختمان اشاره دارد، از جمله:

• ستون‌ها
• تیرها
• فونداسیون
• دیوارهای باربر
• سقف

این بخش مستقیماً با خطر فروریزش مرتبط است.

آسیب‌پذیری غیرسازه‌ای

شامل تمام اجزایی است که جزو اسکلت ساختمان نیستند اما می‌توانند موجب آسیب جدی شوند:

• تجهیزات پزشکی
• قفسه‌ها
• سیستم برق
• خطوط گاز
• لوله‌های آب
• چراغ‌ها
• تابلوها
• پارتیشن‌ها

طبق آمار جهانی، بیش از ۶۰ درصد اختلال عملکرد مراکز درمانی ناشی از همین عوامل غیرسازه‌ای است.

SNS از دو بخش مکمل تشکیل شده است:

بخش اول: کاهش آسیب‌پذیری سازه‌ای

این بخش معمولاً نیازمند همکاری مهندسان عمران و متخصصان سازه است.

• ارزیابی فنی ساختمان (بررسی نقشه‌ها، تحلیل مقاومت لرزه‌ای، شناسایی نقاط ضعف سازه)
• بهسازی لرزه‌ای (تقویت ستون‌ها، اضافه‌کردن بادبند، ژاکت بتنی یا فلزی، اصلاح اتصالات)
• ترمیم آسیب‌های موجود (ترک‌ها، نشست‌ها، پوسیدگی اجزای فلزی، ضعف فونداسیون)
• اصلاح عناصر معماری پرخطر (دیوارهای جداکننده ناپایدار، سقف‌های کاذب سنگین، نماهای سست
• اولویت‌بندی سازه‌ای (از آنجا که مقاوم‌سازی کامل همه مراکز به‌صورت همزمان ممکن نیست، اقدامات بر اساس: شدت خطر، میزان جمعیت تحت پوشش، نقش مرکز در بحران، امکان اجرایی اولویت‌بندی می‌شوند.)

بخش دوم: کاهش آسیب‌پذیری غیرسازه‌ای

این بخش قلب عملیاتی SNS است و معمولاً با هزینه کمتر، اثرگذاری سریع‌تری دارد.

• ایمن‌سازی تجهیزات پزشکی (مهار تخت‌ها، تثبیت دستگاه‌های تصویربرداری، اتصال مانیتورها و  جلوگیری از حرکت چرخ‌دارها)
• ایمن‌سازی قفسه‌ها و انبارها (پیچ‌کردن قفسه‌ها به دیوار، استفاده از لبه محافظ و جلوگیری از انباشت نامتعادل)
• ایمنی تأسیسات حیاتی (برق: ژنراتور اضطراری، تثبیت تابلوهای برق، کابل‌کشی ایمن - گاز: شیر قطع اضطراری و مهار لوله‌ها - آب: محافظت از مخازن و ایمن‌سازی پمپ‌ها)
• اصلاح مسیرهای خروج اضطراری (حذف موانع، نصب علائم شب‌تاب، نور اضطراری و بازبینی درب‌ها)
• ایمنی فضاهای داخلی (تثبیت چراغ‌ها، حذف اجسام آویزان خطرناک و اصلاح سقف‌های کاذب)

اجرای SNS در پنج گام انجام می‌شود:

• گام اول: دریافت خروجی SARA (پروفایل خطر هر مرکز مبنای کار قرار می‌گیرد.)
• گام دوم: بازدید فنی مشترک
• گام سوم: طراحی بسته مداخلات (برای هر مرکز، لیست اقدامات مشخص می‌شود.)
• گام چهارم: اجرای اصلاحات (بر اساس اولویت و منابع موجود.)
• گام پنجم: پایش و ارزیابی مجدد (برای اطمینان از اثربخشی اقدامات.)

• کاهش تعطیلی مراکز پس از مخاطرات
• حفظ ظرفیت درمانی - بهداشتی
• کاهش آسیب کارکنان
• افزایش اعتماد عمومی
• کاهش هزینه‌های بازسازی

• SNS زیرساخت فیزیکی لازم برای اجرای موفق EOP را فراهم می‌کند.
• بدون مرکز ایمن، هیچ برنامه پاسخ اضطراری عملی نخواهد بود.

• محدودیت بودجه
• فرسودگی گسترده ساختمان‌ها
• کمبود نیروی فنی
• اولویت‌های مدیریتی کوتاه‌مدت که نیازمند حمایت سطح بالا و نگاه راهبردی است

SNS یک پروژه عمرانی ساده نیست؛ بلکه یک سرمایه‌گذاری حیاتی برای حفظ جان انسان‌هاست. این برنامه با کاهش آسیب‌پذیری سازه‌ای و غیرسازه‌ای مراکز سلامت، ستون فیزیکی تاب‌آوری نظام سلامت را بنا می‌گذارد و تضمین می‌کند که در لحظه بلایا، مراکز بهداشتی خود به بخشی از مشکل تبدیل نشوند.

دانلود فایل (کلیک کنید)