در دهه‌های اخیر، افزایش شدت و فراوانی بلایای طبیعی و انسان‌ساخت به یکی از جدی‌ترین تهدیدهای سلامت عمومی تبدیل شده است. زلزله، سیل، موج گرما، طوفان، آتش‌سوزی‌ها، حوادث صنعتی و حتی پاندمی‌ها نشان داده‌اند که نظام‌های سلامت بدون مشارکت فعال جامعه قادر به پاسخ مؤثر نیستند. تجربه‌های جهانی ثابت کرده‌اند که نخستین ساعات پس از وقوع هر مخاطره، موسوم به «ساعات طلایی»، تعیین‌کننده میزان تلفات انسانی و خسارات اقتصادی هستند.

در این بازه حیاتی، خانواده‌ها پیش از رسیدن نیروهای امدادی، عملاً تنها تکیه‌گاه خود محسوب می‌شوند. به همین دلیل، مفهوم «آمادگی خانوار» به‌عنوان یکی از ستون‌های اصلی تاب‌آوری جامعه مطرح شده است.

برنامه ارزیابی و آموزش آمادگی خانوار در برابر بلایا ((DART) Disaster Assessment of Readiness and Training) پاسخی نظام‌مند به این نیاز اساسی است؛ برنامه‌ای که با تمرکز بر خانواده، تلاش می‌کند زنجیره آسیب‌پذیری از پایین‌ترین سطح اجتماعی اصلاح شود.

DART بر پایه رویکرد «کاهش خطر بلایا» طراحی شده است؛ رویکردی که به‌جای تمرکز صرف بر پاسخ به مخاطره، بر پیشگیری و آمادگی تأکید دارد.

این برنامه مبتنی بر سه اصل کلیدی است:

• خانواده به‌عنوان اولین پاسخ‌دهنده

مطالعات متعدد نشان داده‌اند که در اغلب بلایا، اعضای خانواده نخستین افرادی هستند که به مصدومان کمک می‌کنند. بنابراین، ارتقاء مهارت‌های پایه در سطح خانوار می‌تواند به‌طور مستقیم مرگ‌ومیر را کاهش دهد.

• آمادگی رفتاری مهم‌تر از تجهیزات

داشتن تجهیزات بدون دانش استفاده صحیح، کارایی چندانی ندارد. DART تمرکز اصلی خود را بر تغییر رفتار، افزایش آگاهی و تمرین عملی قرار می‌دهد.

• تاب‌آوری اجتماعی از خانه آغاز می‌شود

جامعه‌ای تاب‌آور است که واحدهای پایه آن (خانوارها) توان مدیریت شرایط بحرانی را داشته باشند.

برنامه DART با هدف ایجاد تحول پایدار در سطح خانوار طراحی شده و اهداف زیر را دنبال می‌کند:

• ارتقاء سطح آگاهی عمومی نسبت به مخاطرات
• افزایش توان خودمراقبتی و دگرمراقبتی
• کاهش تلفات قابل پیشگیری
• تقویت سرمایه اجتماعی در مخاطرات
• کاهش فشار بر نظام سلامت در مراحل اولیه بلایا
• نهادینه‌سازی فرهنگ ایمنی در زندگی روزمره

اجرای DART در چهار فاز اصلی انجام می‌شود:

فاز اول: شناسایی و ارزیابی آمادگی خانوار

در این مرحله، وضعیت موجود خانوارها با استفاده از ابزارهای استاندارد بررسی می‌شود.

محورهای ارزیابی:

• ایمنی فیزیکی منزل (استحکام ساختمان، ایمن بودن قفسه‌ها و وسایل سنگین، دسترسی به مسیر خروج اضطراری)
• آمادگی تجهیزات (وجود کیف نجات، دسترسی به آب، غذا و دارو، چراغ‌قوه، رادیو، باتری)
• آمادگی رفتاری (آگاهی از اقدامات هنگام زلزله یا آتش‌سوزی، شناخت شماره‌های اضطراری، توان کمک‌های اولیه مقدماتی)
• آمادگی روانی (مدیریت استرس، توان حفظ آرامش کودکان، تصمیم‌گیری در شرایط فشار)

خروجی این فاز، «پروفایل آمادگی خانوار» است که نقاط قوت و ضعف هر خانواده را مشخص می‌کند.

فاز دوم: آموزش هدفمند و متناسب با نیاز

بر اساس نتایج ارزیابی، بسته‌های آموزشی اختصاصی طراحی می‌شود.

سرفصل‌های آموزشی شامل:

• شناخت انواع مخاطرات (آموزش ماهیت بلایا، علائم هشدار و پیامدهای محتمل)
• مهارت‌های بقا (پناه‌گیری صحیح، تخلیه امن، مدیریت منابع محدود)
• کمک‌های اولیه پایه (کنترل خونریزی، احیای قلبی ریوی ساده، پانسمان زخم‌ها)
• مدیریت اعضای آسیب‌پذیر (کودکان، سالمندان، بیماران مزمن و افراد دارای معلولیت)
• سلامت روان در مخاطرات (پیشگیری از وحشت جمعی و اختلالات پس از سانحه)

فاز سوم: تدوین برنامه اضطراری خانوادگی

هر خانواده با راهنمایی مربیان، برنامه اختصاصی خود را طراحی می‌کند:

• تعیین محل تجمع
• تعیین مسئولیت اعضا
• مسیرهای خروج
• شماره تماس‌های ضروری
• برنامه مراقبت از کودکان

این سند ساده اما حیاتی، نقشه راه خانواده در مخاطرات است.

فاز چهارم: تمرین و پایش مستمر

آمادگی بدون تمرین پایدار نمی‌ماند.

در این فاز:

• مانورهای خانگی برگزار می‌شود
• بازآموزی دوره‌ای انجام می‌گیرد
• ارزیابی مجدد صورت می‌پذیرد

هدف، تبدیل آموخته‌ها به رفتار خودکار است.

DART همه خانوارها را پوشش می‌دهد، اما تمرکز ویژه‌ای بر موارد زیر دارد:

• خانواده‌های دارای کودک
• سالمندان تنها
• بیماران مزمن
• مناطق پرخطر
• بافت‌های فرسوده شهری

اجرای گسترده DART منجر به:

• کاهش مراجعه غیرضروری به مراکز درمانی
• افزایش مدیریت خانگی آسیب‌های خفیف
• تسریع triage اولیه
• کاهش ازدحام اورژانس‌ها می‌شود و ظرفیت پاسخ نظام سلامت را حفظ می‌کند.

DART زیربنای برنامه‌های زیر است:

• SARA (ایمنی مراکز)
• SNS (کاهش آسیب‌پذیری فیزیکی)
• EOP (پاسخ سازمانی)

بدون خانوار آماده، هیچ نظام پاسخ موفق نخواهد بود.

برنامه DART یک مداخله آموزشی ساده نیست؛ بلکه یک راهبرد ملی برای ارتقاء تاب‌آوری اجتماعی است. این برنامه با توانمندسازی خانواده‌ها، حلقه مفقوده مدیریت بلایا را تکمیل می‌کند و جامعه را از حالت منفعل به بازیگری فعال در مواجهه با بلایا تبدیل می‌سازد.

دانلود فایل (کلیک کنید)